Đánh thức không gian sáng tạo làng nghề

TP – Đề án “ Phát triển công nghiệp văn hóa truyền thống trên địa phận Thủ đô quy trình tiến độ 2021 – 2025, xu thế đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 ” nhận được những góp phần tiên phong nhằm mục đích hiến kế cho Thủ đô hòa vào “ Mạng lưới những thành phố phát minh sáng tạo UNESCO ”. Sở hữu nhiều di sản vương quốc, di sản quốc tế độc nhất vô nhị, Thủ đô ngàn năm văn hiến còn rất nhiều dư địa để thiết kế những Không gian phát minh sáng tạo. Hệ sinh thái những làng nghề của Thành Phố Hà Nội chính là tiềm năng còn ngủ yên, chưa được thức tỉnh .

Hà Nội có ưu thế vượt trội so với nhiều thủ đô khác. Ấy chính là nhờ kho báu các làng nghề truyền thống để kiến tạo không gian sáng tạo như xu thế phát triển bền vững. Thế nhưng gần đây, nhiều làng nghề đang bị co hẹp đầy tiếc nuối và hoài phí.

Khảm trai, sơn mài hiu hắt

Về nhiều làng nghề truyền thống mới thấy, nhiều nơi rơi vào tình cảnh thưa vắng, đìu hiu sau gần hai năm gồng mình đi qua đại dịch. Đất Thăng Long trăm nghề vốn hình thành từ nghìn năm nay, từ thuở Lý Thái Tổ dời đô ra chốn rồng bay. Những làng nghề, phố nghề đất kinh kỳ sau này càng phong phú hơn khi xứ Đoài quy về một mối địa giới của Thủ đô. Khoảng hơn 1.300 làng nghề trải khắp các quận, huyện trong đó 150 làng nghề truyền thống. Những đất trăm nghề truyền thống của huyện Phú Xuyên, Thường Tín, Chương Mỹ… đóng góp hàng triệu USD xuất khẩu, sản sinh và nuôi dưỡng hàng trăm nghệ nhân.

Làng Quảng Phú Cầu ( huyện Ứng Hòa, TP. Hà Nội ) những ngày cuối thu đầu đông, nhịp sống có vẻ như quay quồng hơn. Âm thanh chẻ vầu lẫn trong mùi ngai ngái của chân hương ( nhang ) phơi nắng trên những con ngõ rực rỡ tỏa nắng sắc màu. Ông Trần Minh Tân ( 71 tuổi ) cho hay, nghề làm chân hương ở Quảng Phú Cầu có tuổi đời ngót nghét gần thế kỷ, là nghề “ kiếm cơm ” của nhiều thế hệ trong làng. Cha ông Tân sinh ra rồi đến đời ông, từ lọt lòng tới sau này “ về cội ” cũng chỉ gắn bó với nghề này. Ấy vậy mà những năm gần đây, nhiều người trẻ không còn mặn mà với nghề truyền đời này. Ông Tân và nhiều nghệ nhân cao niên không giấu được những tiếng thở dài. Đánh thức không gian sáng tạo làng nghề ảnh 1 Ông Nguyễn Hữu Long, chủ một cơ sở sản xuất chân hương lớn nhất nhì Quảng Phú Cầu cho biết, làng phân phối chân hương đi khắp những tỉnh, thành trên cả nước và xuất khẩu ra 1 số ít nước như Trung Quốc, Ấn Độ, Malaysia … trong đó Ấn Độ chiếm thị phần lớn nhất. Tuy nhiên từ khi có dịch COVID-19 sản lượng đầu ra của làng giảm 50%. Cứ đà này chả mấy chốc số người trẻ nản lòng, từ bỏ nghề của ông cha ngày càng tăng. Chuyện thế hệ nối nghề ngày càng thưa vắng không còn riêng của một làng nghề nào. Nghệ nhân Nguyễn Xuân Dũng nức tiếng ở làng Chuôn Ngọ ( xã Chuyên Mỹ, huyện Phú Xuyên, TP.HN ) ngay thật giãi bày chuyện nhà. Con trai cả ông Dũng có hàng chục năm theo nghề gia truyền nhiều đời, nhưng sau khi lập mái ấm gia đình, anh lại theo nghề xăm thẩm mỹ và nghệ thuật. “ Ban đầu tôi cũng phản đối kịch liệt vì nghĩ nó tiếp xúc với nhiều thành phần phức tạp. Sau này tôi dần hiểu ra, xăm cũng là nghệ thuật và thẩm mỹ nên ủng hộ con theo nghề mới. Thôi thì vì mưu sinh, mình cũng không trách được ”, ông Dũng phân trần. Khoảng sân trước nhà được tận dụng làm xưởng chế tác. Vợ và một người con trai khác ông Dũng tỉ mẩn với quy trình tách vỏ trai, cắt tỉa họa tiết trước khi tạc vào từng thớ gỗ. Phòng khách cho tới căn buồng nằm phía sau nhà bày la liệt những tranh, cánh cửa, khay, đĩa, lọ hoa khảm trai. Chiếc đĩa gỗ đường kính mấy chục xăng ti mét được tạo tác tinh xảo, có giá lên tới hơn trăm triệu đồng. “ Ở thời kỳ hoàng kim của làng nghề cuối những năm 1980 đầu những năm 1990, mái ấm gia đình tôi phải thuê thợ làm cho kịp hàng trả khách. Sau này thị hiếu người dân biến hóa, đành rút gọn ở quy mô mái ấm gia đình, túc tắc giữ nghề ”, ông Dũng nói. Ông là đời thứ 5 của một mái ấm gia đình truyền thống lịch sử khảm trai.

Nhiều nguyên nhân khiến nghề truyền thống mai một

Thạc sĩ Lê Quang Pháp, Trường Đại học Công nghiệp Thành Phố Hà Nội nghiên cứu và phân tích những nguyên do khiến nhiều làng nghề đang dần bị thu hẹp cả về khoảng trống lẫn số lượng nghề. Nhu cầu thực tiễn so với những loại sản phẩm thủ công bằng tay, mỹ nghệ, mây tre, đan của làng nghề giảm dẫn đến việc làng nghề bị mai một. Phương thức sản xuất, kinh doanh thương mại của làng nghề đặt trong toàn cảnh hiện tại không còn tương thích nữa, do không còn sức cạnh tranh đối đầu với những mẫu sản phẩm công nghiệp sản xuất hàng loạt. Nguyên nhân khác lại do bản thân những nghề truyền thống lịch sử không còn cung ứng được nhu yếu thu nhập không thay đổi cho người dân. “ Vì thế những người trẻ có khuynh hướng học và làm nghề khác và bỏ nghề gốc đi, thậm chí còn có nơi chỉ còn coi nghề là việc làm thêm ”, ông Pháp nói.

Du lịch làng nghề èo uột

Làng nghề không chỉ là nơi sản xuất sản phẩm & hàng hóa đơn thuần. Chất “ làng ” trong đó chính là khoảng trống thấm đẫm văn hóa truyền thống hàng trăm năm tới nghìn năm. Nhu cầu tăng trưởng du lịch làng nghề phát sinh, tăng trưởng được cũng nhờ giá trị văn hóa truyền thống ấy. Du lịch làng nghề là mẫu sản phẩm được đẩy lên đứng cạnh nhiều mẫu sản phẩm khác của TP. Hà Nội. Tuy nhiên sức sống của mẫu sản phẩm ấy mỗi ngày một tiều tụy, hao mòn đi, càng hiu quạnh hơn trong toàn cảnh đại dịch COVID-19. Đánh thức không gian sáng tạo làng nghề ảnh 2 “ Chúng tôi từng tiếp đón khá nhiều đoàn khách du lịch và quay phim đến thuê khu vực để chụp hình, trong số ấy nhiều tác phẩm đã đoạt phần thưởng Gianh Giá nhờ toàn cảnh nên thơ. Tuy nhiên việc tăng trưởng du lịch ở đây vẫn còn xa vời lắm. Khách đến đây hầu hết đều là tự phát, nhờ xem trên báo thôi ”, ông Nguyễn Hữu Long nói. Làng nghề khảm trai ở xã Chuyên Mỹ còn được đưa thành tua, tuyến du lịch của thành phố, nhưng thực tiễn cũng vắng vẻ vô cùng. Nghệ nhân Nguyễn Xuân Dũng kiêm luôn chân ra mắt tiếp đón những đoàn hành khách trong và ngoài nước. Kể cả ở toàn cảnh “ thông thường cũ ”, khách về làng rất thưa thớt. “ Chúng tôi đã thử đón nhiều đoàn đến thăm quan, nhưng nếu nói là làm du lịch thì vẫn chưa thành công xuất sắc ”, ông Dũng nói. Nghề truyền thống cuội nguồn khảm trai gần chục quy trình tỉ mẩn với vỏ ốc, trai được dát mỏng, đục đẽo thành những tích dân gian nổi tiếng. Những tưởng sẽ là vật liệu lôi cuốn khách du lịch, nhưng làng nghề chưa có quy mô thưởng thức đủ mê hoặc. Làng nghề truyền thống lịch sử sơn mài Hạ Thái ( xã Duyên Thái, huyện Thường Tín ) mới được công nhận là điểm du lịch làng nghề của thành phố. Nghệ nhân Vũ Huy Mến, được coi là “ của báu ” của nghề sơn mài truyền thống lịch sử. Ông hoàn toàn có thể chuyện trò hàng giờ về sơn ta-đặc sản của sơn mài truyền thống cuội nguồn Hạ Thái. Vừa nói ông vừa đưa ra trình làng một chai nhựa đựng nước vàng đục, sền sệt. Sơn ta trong tranh sơn mài truyền thống lịch sử mới làm ra “ chất ” độc lạ, ngay cả người Nhật cũng sang học pha chế vật liệu. “ Sơn ta cho ra gam màu trầm, ấm, sâu, tươi mới, càng để lâu tranh càng đẹp, tạo nên được giá trị và tên thương hiệu cho sơn mài Hạ Thái ”, ông Mến tự hào.

“Một số công ty về ký hợp đồng, cũng có cả những đề án du lịch được xây dựng nhưng tất cả đều…viển vông. Các chương trình kích cầu nhưng không có sản phẩm thì kích cầu gì? Cho vay vốn sản xuất nhưng không có đầu ra thì có sản xuất được không?”, ông Mến thở dài. Ngôi nhà kiêm cửa hàng bán sản phẩm của cha con nghệ nhân Vũ Huy Mến nằm ngay mặt con đường khang trang dẫn vào làng, cũng là điểm đến của nhiều đoàn khách có Tây, có ta. Nghệ nhân sơn mài nói chuyện nghề với du khách, chuẩn bị các bảng gỗ cốt (đã phủ hơn chục nước sơn) cho khách trải nghiệm vẽ rồi “gói đem về”. “Nhiều khi du khách muốn trả nhiều tiền hơn để được trải nghiệm văn hóa ở làng nghề nhưng cũng không có cơ hội. Đó là cái đáng tiếc của du lịch làng nghề hiện nay”, nghệ nhân Vũ Huy Mến chép miệng.

Du lịch làng nghề ở TP. Hà Nội vốn là mẫu sản phẩm có lợi thế, có tiềm năng tăng trưởng nhưng lại đang bị bỏ rơi, được chăng hay chớ. Nhiều nghệ nhân như ông Dũng, ông Mến, ông Tân luôn đau đáu, nung nấu sáng tạo độc đáo để vừa giữ lửa nghề, vừa góp phần tăng trưởng du lịch.

Viết một bình luận